ساعت دو نیمهشب ناگهان با دردی شدید در ساق پا از خواب میپرید؛ عضله سفت شده و هر کاری میکنید رها نمیشود. یا وسط ورزش، عضله یکباره میگیرد و چند ثانیه از درد بیحرکت میمانید. این تجربه آشنا که گاهی به آن «اسپاسم» هم میگویند، تقریباً برای همه پیش آمده است.
خبر خوب این است که گرفتگی گهگاهی عضلات معمولاً بیخطر است و چند راه ساده و علمی برای متوقفکردن و پیشگیری از آن وجود دارد. در این مقاله بررسی خواهیم کرد چرا عضله میگیرد، در همان لحظه چه کنید، چطور پیشگیری کنید، و یک باور رایج را که بهتر است کنار بگذارید.
گرفتگی، اسپاسم یا کشیدگی؟ اول تفاوتشان را بدانید
این سه کلمه اغلب بهجای هم بهکار میروند، اما یکی نیستند و درمانشان هم فرق دارد.
- گرفتگی/ اسپاسم عضلانی: انقباض ناگهانی، غیرارادی و دردناک عضله که خودبهخود سفت میشود و رها نمیشود. معمولاً چند ثانیه تا چند دقیقه طول میکشد. [۱].
- کشیدگی عضله (Strain): در این شرایط عضله بیشازحد کشیده میشود و بخشی از تارهای آن آسیب میبیند یا پاره میشود؛ یعنی یک «آسیب بافتی» واقعی، نه فقط یک انقباض. کشیدگی معمولاً با تورم و درد ماندگار همراه است.
این تفاوت مهم است. چون راه حل اولیهشان فرق دارد؛ مثلاً برای گرفتگی، کشش ملایم همان عضله بهترین کار است؛ اما برای کشیدگی تازه نباید عضله را بهزور بکشید، بلکه باید استراحت کنید، روی عضله یخ بگذارید و آن را ملایم فشار بدهید. در صورتیکه درد بسیار شدید بود و با گذشت زمان و انجام این تکنیکها کاهش نیافت، مراجعه به پزشک ضروری است.
چرا عضله میگیرد؟ علتهای گرفتگی عضلات
گرفتگی عضله معمولاً یک علت واحد ندارد و حاصل ترکیبی از عوامل است [۳]. شایعترین عوامل عبارتاند از:
- کمآبی بدن و به هم خوردن تعادل الکترولیتها (پتاسیم، کلسیم، منیزیم) [۱]
- خستگی و استفاده بیشازحد از عضله یا ورزش شدید [۱]
- ورزش در گرمای زیاد (گرفتگی گرمایی) [۱]
- نشستن یا ایستادن طولانی، وضعیت بدنی نامناسب، یا ایستادن روی سطح سخت بهویژه برای گرفتگی شبانه پا [۲]
- بالا رفتن سن؛ هرچه مسنتر باشید، احتمال گرفتگی عضله بیشتر است [۲].
- بارداری، برخی داروها و بعضی بیماریهای زمینهای
در لحظه گرفتگی چه کنیم؟ (درمان فوری)
هیچ قرص یا آمپولی نیست که گرفتگی را فوری برطرف کند؛ اما این کارها مؤثر هستند [۱]:
- کشش عضله (مهمترین و اثباتشدهترین کار): عضله گرفته را بهآرامی در جهت مخالف بکشید. برای ساق پا، پنجه پا را به سمت بالا و به طرف خودتان بکشید [۱،۳].
- ماساژ ملایم همان ناحیه
- بلند شوید و کمی راه بروید.
- استفاده از کمپرس گرم یا سرد: گرما به شل شدن عضله سفت و کاهش احساس درد، سرما به کاهش درد، تورم و التهاب باقیمانده کمک میکند [۱].
- درصورت نیاز، داروهای مسکّن بدوننسخه، مثل ایبوپروفن (در صورتی که منع مصرف ندارید).
کشش چطور جواب میدهد؟ مکانیسم اثر کشش به این صورت است که گیرندههایی بهنام «اندام گلژی تاندون» را فعال میکند که در نهایت منجر میشود که مغز پیام شل شدن عضله را بدهد. همین که کشش فوراً درد را میخواباند، خودش نشان میدهد ریشه ماجرا همیشه «کمبود یک ماده» نیست. در کنار این کارها، یک ژل موضعی ضددرد هم میتواند به تسکین درد عضله کمک کند که جلوتر درباره آن صحبت میکنیم.
افسانه منیزیم؛ حقیقت چیست؟
شاید شنیده باشید «برای گرفتگی، منیزیم بخور». این باور بسیار رایج است، اما شواهد علمی، اثربخشی منیزیم را برای پیشگیری یا درمان گرفتگی عضلات بهطور قطعی تأیید نمیکنند. مصرف خودسرانه یا بیش از حد مکملهای منیزیم نیز میتواند عوارضی به همراه داشته باشد. پس بهجای تکیه بر منیزیم، روی کشش و پیشگیری درست حساب کنید [۴].
پیشگیری از گرفتگی عضلات
بههرحال چون علت گرفتگی پدیدهای فردی و چندعاملی است، پیشگیری شخصیسازیشده مؤثرتر از توصیههای کلی است [۳]. موارد زیر ممکن است کمککننده باشند:
- کشش منظم عضلات، بهویژه کشش ساق پا پیش از خواب (برای گرفتگی شبانه)
- نوشیدن آب کافی، مخصوصاً قبل و حین ورزش
- تأمین الکترولیتها از راه تغذیه متعادل
- برای ورزشکاران: تامین انرژی مورد نیاز و گرم کردن درست؛ خستگی عضله یکی از محرکهای اصلی گرفتگی است [۳].
- اصلاح نشستن یا ایستادن طولانی و استفاده از کفش مناسب
- حفظ وزن مناسب بدن
- پرهیز از ورزش کردن در محیط با دمای بسیار زیاد
- برای جلوگیری از گرفتگی عضلات پا، اگر به پشت میخوابید، از بالش استفاده کنید تا انگشتان پا به سمت بالا قرار گیرند. اگر به سینه میخوابید، پاهای خود را از انتهای تخت آویزان کنید.
ژل کنورت پرو؛ تسکین درد عضله در کنار درمانهای اصلی
کشش و ماساژ گرفتگی را رفع میکند، اما گاهی بعد از گرفتگی آزاردهنده یا کشیدگی ورزشی، درد در عضله باقی میماند. اینجا یک ژل موضعی ضددرد میتواند کمک کند.
ژل کنورت پرو نوعی محصول موضعی تسکین درد است که برای دردهای حاد عضلانی، اسپاسم، گرفتگی و آسیبهای ورزشی طراحی شده و اولین محصول موضعی حاوی CBD دارای مجوز سازمان غذا و داروی ایران است.
ترکیبات موجود در کنورت پرو شامل کانابیدیول (CBD)، منتول، کامفر و عصاره فلفل قرمز (کپسایسین) است که با ایجاد همزمان احساس سرما و گرما در موضع درد، التهاب و اسپاسم را تسکین میدهد.
یک نکته صادقانه: کنورت پرو التهاب، اسپاسم و درد عضله را تسکین میدهد، اما علت گرفتگی مکرر (مثل کمآبی یا خستگی عضله) را درمان نمیکند؛ پس آن را در کنار کشش، مصرف فراوان آب و مایعات و پیشگیری به کار ببرید، نه بهجای آنها. این محصول، بهخاطر اثرگذاری سریع، برای ورزشکاران و ریکاوری بعد از تمرین هم مناسب است.
⚠️ چند نکته مصرف: ابتدا مقدار کمی از محصول را روی پوست قسمت داخلی بازو تست کنید. از تماس با چشم، بینی، دهان و پوست زخمی خودداری کنید. برای افراد بزرگتر از ۱۲ سال این محصول مناسب است و استفاده از آن در دوران بارداری یا شیردهی مجاز نیست.
محصولات کنورت بر پایه CBD و با اخذ مجوز سازمان غذا و دارو تولید میشوند.
چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟
گرفتگی گاهبهگاه طبیعی است، اما اگر این نشانهها را دیدید، حتماً به پزشک مراجعه کنید [۱،۲]:
- گرفتگیهای مکرر، شدید یا طولانی که با کشش و ماساژ بهتر نمیشوند.
- گرفتگی همراه با تورم، قرمزی، گرمی، بیحسی یا تغییر رنگ پوست
- ضعف عضلانی یا کوچک شدن عضله در ناحیه گرفتگی
- گرفتگیهایی که خوابتان را مرتب به هم میزنند یا زندگی روزمره را مختل میکنند.
جمعبندی
گرفتگی عضله معمولاً بیخطر است و مدیریت آن سادهتر از چیزی است که فکر میکنید؛ در لحظه، عضله را بهآرامی بکشید و ماساژ دهید. برای پیشگیری، مصرف آب و مایعات کافی و کشش و فعالیت بدنی مناسب را جدی بگیرید. اگر بعد از گرفتگی یا کشیدگی دردی باقی ماند، یک ژل موضعی مثل کنورت پرو میتواند آن درد را تسکین دهد. همچنین، اگر گرفتگیها مکرر یا غیرعادی شدند، آن را به پزشک بسپارید.
سؤالات متداول
فرق گرفتگی و کشیدگی عضله چیست؟
گرفتگی (اسپاسم) یک انقباض ناگهانی و غیرارادی عضله است که خودبهخود رها میشود؛ اما کشیدگی یعنی پاره شدن بخشی از تارهای عضله در اثر کشش بیشازحد. برای گرفتگی، کشش ملایم بهترین کار است، ولی در کشیدگی تازه، عضله را نباید بهزور کشید؛ به آن استراحت بدهید و روی عضله یخ بگذارید.
آیا منیزیم گرفتگی عضلات را درمان میکند؟
شواهد علمی به طور کامل از این باور پشتیبانی نمیکنند. نقش منیزیم در پیشگیری یا درمان گرفتگی معمول روشن نیست.
بهترین کار در لحظه گرفتگی چیست؟
عضله را بهآرامی در جهت مخالف بکشید و ماساژ دهید، کمی راه بروید و درصورت نیاز از کمپرس گرم یا سرد استفاده کنید. این سادهترین و مؤثرترین کار است.
آیا کنورت پرو برای گرفتگی عضلات مناسب است؟
بله؛ کنورت پرو برای تسکین سریع التهاب و درد ناشی از گرفتگی، اسپاسم، کشیدگی و آسیبهای ورزشی مناسب است و بهطور کلی اسپاسم را تسکین میدهد، اما درمان علت گرفتگی مکرر نیست. برای اولین مرتبه مصرف این محصول، ابتدا تست پوستی بگیرید. این محصول برای افراد بالای ۱۲ سال است.
منابع
[۱] Cleveland Clinic Muscle Spasms (Muscle Cramps): Causes, Treatment & Prevention.
[۲] Cleveland Clinic Leg Cramps at Night: Causes, Pain Relief & Prevention.
[۳] An Evidence-Based Review of the Pathophysiology, Treatment, and Prevention of Exercise-Associated Muscle Cramps
[۴] Magnesium for skeletal muscle cramps: https://doi.org/10.1002/14651858.cd009402.pub3